Nhà thờ Agia Kyriaki Chrysopolitissa và Cột Thánh Phao-lô ở Kato Paphos: lịch sử, di tích và lưu ý khi ghé thăm

Đi bộ dọc đường Stasandrou ở Kato Paphos, cách bến cảng chỉ vài phút, anh chị sẽ gặp một khu tàn tích lộ thiên với những hàng cột đá cẩm thạch, sàn khảm màu và một nhà thờ đá vàng nhỏ nhắn ở giữa. Đó là Agia Kyriaki Chrysopolitissa, một trong những địa điểm gắn với lịch sử Kitô giáo lâu đời nhất ở châu Âu, nơi lưu giữ "Cột Thánh Phao-lô" (St Paul's Pillar). Bài này giới thiệu nhà thờ, khu di tích, lịch sử và câu chuyện Thánh Phao-lô ở Paphos, kèm vài lưu ý khi ghé thăm.

Thánh Phao-lô ở Paphos: chuyện trong Kinh Thánh

Theo sách Công vụ Tông đồ (chương 13, câu 4–12), khoảng năm 45 sau Công nguyên, Phao-lô (Paul) cùng Ba-na-ba (Barnabas) đi truyền giáo qua đảo Síp, từ Salamis ở phía đông tới Paphos ở phía tây. Paphos khi đó là thủ phủ của tỉnh Síp thuộc La Mã.

Tại đây, quan tổng trấn La Mã Sergius Paulus mời hai ông tới để nghe giảng. Một thầy phù thủy tên Elymas (Bar-Giê-su) tìm cách ngăn cản và bị Phao-lô tuyên bố sẽ mù tạm thời. Chứng kiến chuyện đó, Sergius Paulus tin theo. Vì vậy, người Síp thường nói Sergius Paulus là một trong những quan chức La Mã đầu tiên theo Kitô giáo, và Síp tự hào là nơi Kitô giáo đến từ rất sớm.

Cột Thánh Phao-lô: truyền thuyết 39 roi

Ngay phía bắc sân nhà thờ có một cột đá trắng thấp, được gọi là Cột Thánh Phao-lô. Theo truyền thống địa phương, trước khi Sergius Paulus tin theo, Phao-lô đã bị trói vào cột này và bị đánh 39 roi. Con số này gắn với lời Phao-lô viết trong thư thứ hai gửi tín hữu Cô-rinh-tô (11:24) rằng ông từng năm lần bị đánh "bốn mươi roi bớt một".

Cần nói rõ: đây là truyền thuyết. Kinh Thánh không kể chuyện Phao-lô bị đánh ở Paphos, và các ghi chép thời Trung cổ cũng không nhắc tới cây cột này. Dù vậy, cột đá vẫn là điểm dừng chân của nhiều đoàn hành hương từ khắp nơi.

Đại giáo đường lớn nhất Síp thời Kitô giáo sơ khai

Những hàng cột và nền khảm mà anh chị thấy là phần còn lại của một vương cung thánh đường (basilica) xây vào cuối thế kỷ 4. Theo Cục Du lịch Síp, đây là basilica Byzantine sơ kỳ lớn nhất trên đảo. Công trình ban đầu có bảy gian (bảy lối đi song song, ngăn bởi sáu hàng cột), là trụ sở của giám mục Paphos.

• Thế kỷ 6: sau động đất, basilica được sửa lại, thu còn năm gian.
• Thế kỷ 7: công trình bị phá hủy trong thời kỳ các cuộc tấn công của người Ả Rập. Sau đó một nhà thờ nhỏ hơn được dựng trên nền cũ.
• Cuối thế kỷ 13 – đầu thế kỷ 14: phía bắc basilica có thêm một nhà thờ Gothic ba gian, được cho là nhà thờ chính tòa Công giáo La-tinh của Paphos thời Trung cổ. Nhà thờ này bị bỏ hoang sau khi Ottoman chiếm đảo (1570–1571) và nay chỉ còn nền móng.

Nền basilica từng phủ khảm nhiều màu, một phần vẫn còn giữ được. Hiện du khách đi trên các cầu gỗ do Cục Cổ vật (Department of Antiquities) làm để nhìn xuống nền khảm mà không giẫm lên di tích.

Nhà thờ Agia Kyriaki ngày nay

Nhà thờ đá nhỏ có mái vòm và tháp chuông ở giữa khu di tích là Agia Kyriaki (Thánh Kyriaki), còn gọi là Panagia Chrysopolitissa. Các nguồn ghi niên đại khác nhau: tài liệu khảo cổ xếp nhà thờ hiện nay vào khoảng thế kỷ 16 (khoảng năm 1500–1540), còn Cục Du lịch Síp nhắc tới một nhà thờ thế kỷ 13 dựng trên tàn tích basilica. Nhà thờ từng là nhà thờ chính tòa Chính thống giáo của Paphos, và bị hư hại trong trận động đất năm 1953.

Điều thú vị là nhà thờ này hiện được nhiều cộng đồng cùng sử dụng. Giáo hội Chính thống Paphos giao nhà thờ cho cộng đồng Công giáo từ giữa thập niên 1980, và từ năm 1988 cộng đồng Anh giáo (Anglican) cũng làm lễ tại đây. Phía Chính thống giáo vẫn dùng nhà thờ vào các dịp đặc biệt. Vì vậy nơi đây thường được nhắc tới như một biểu tượng của sự chung sống giữa các hệ phái Kitô giáo ở Síp.

Ghé thăm: vị trí và lưu ý

• Vị trí: đường Stasandrou, Kato Paphos, đi bộ khoảng 10 phút từ bến cảng Paphos. Toạ độ theo Cục Du lịch Síp: 34.7578, 32.4142. Khu này nằm trong vùng Kato Paphos, nơi UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 1980.
• Vé: khu di tích có lối đi bộ tham quan miễn phí theo các trang hướng dẫn du lịch địa phương.
• Giờ mở cửa: nhà thờ mở cửa theo giờ riêng và có thể đóng khi có lễ. Các nguồn ghi giờ khác nhau, nên anh chị kiểm tra trước khi đi.
• Trang phục: đây là nơi thờ phượng đang hoạt động, nên mặc lịch sự (che vai, không mặc đồ bơi) và giữ yên lặng khi vào bên trong.
• Kết hợp: có thể ghé cùng Công viên khảo cổ Kato Paphos với các bức khảm La Mã nổi tiếng, Lâu đài Paphos ở bến cảng và Lăng mộ các vị vua.

Những điểm cần cân nhắc

• Khu di tích lộ thiên, ít bóng mát. Mùa hè nên đi sáng sớm hoặc chiều muộn, mang nước và mũ.
• Lối đi trên cầu gỗ và nền đá cổ có chỗ không bằng phẳng, người lớn tuổi và xe đẩy em bé cần cẩn thận.
• Câu chuyện 39 roi là truyền thuyết địa phương, không phải ghi chép lịch sử. Anh chị nên hiểu đúng khi kể lại cho con cháu.
• Niên đại nhà thờ Agia Kyriaki ở mỗi nguồn ghi một khác (thế kỷ 13 hay thế kỷ 16). Bài này nêu cả hai để anh chị tham khảo.

Kết luận

Agia Kyriaki Chrysopolitissa là nơi gói gọn gần hai nghìn năm lịch sử Paphos trong một khu đất nhỏ: chuyện Thánh Phao-lô, đại giáo đường Byzantine, nhà thờ Gothic thời Trung cổ và một nhà thờ vẫn đang có lễ hằng tuần. Với các gia đình người Việt đang sống hoặc tìm hiểu Paphos, đây là điểm dạo chơi cuối tuần nhẹ nhàng, miễn phí và nhiều ý nghĩa. Nếu anh chị đang tìm hiểu cuộc sống ở Paphos, có thể đọc thêm bài Sống ở Paphos: chi phí, trường học, y tế hoặc tham khảo chuyến khảo sát Síp của chúng tôi.

Cần thêm thông tin, anh chị liên hệ WhatsApp/Zalo +357 94 100 091 hoặc info@ditrusip.com.

Nguồn tham khảo

• Deputy Ministry of Tourism, Cyprus – visitcyprus.com: "Early Christian Basilica – St. Paul's Pillar – Chrysopolitissa / Agia Kyriaki Church" (truy cập 27/10/2026).
• Kinh Thánh, Công vụ Tông đồ 13:4–12 và Thư thứ hai gửi tín hữu Cô-rinh-tô 11:24.
• Anglican Church of Paphos: "History of Ayia Kyriaki" (truy cập 27/10/2026).
• Madain Project: "Archaeological Complex of Chrysopolitissa in Pafos", tổng hợp kết quả khai quật của Cục Cổ vật Síp (truy cập 27/10/2026).
• Press and Information Office, Cyprus: thông báo của Cục Cổ vật về bảo trì cầu đi bộ tại Basilica Chrysopolitissa (7/8/2020).
• UNESCO World Heritage Centre: "Paphos" (công nhận năm 1980).